महाबळेश्वर | पश्चिम घाटातील ढगांची निर्मिती, पर्जन्य प्रक्रिया आणि बदलत्या मान्सूनचा अभ्यास करणारे देशातील अत्यंत महत्त्वाचे महाबळेश्वर येथील उच्च उंचीवरील ढग भौतिकशास्त्र प्रयोगशाळा (एचएसीपीएल) पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आली आहे. या संशोधन केंद्रात रविवार (६ जुलै) सकाळी ८ ते सोमवार सकाळी ८ या २४ तासांच्या कालावधीत तब्बल ५१३ मिलिमीटर (सुमारे २०.२ इंच) पावसाची नोंद झाली. यंदाच्या मान्सूनमधील ही सर्वाधिक एकदिवसीय पर्जन्य नोंद ठरली असून देशातील हवामान संशोधकांसाठी हा अत्यंत महत्त्वाचा वैज्ञानिक डेटा मानला जात आहे.

भारतीय हवामान विभागाच्या निकषानुसार २०० मिलिमीटर किंवा त्याहून अधिक पाऊस “अत्यंत मुसळधार पर्जन्य” या श्रेणीत मोडतो. मात्र महाबळेश्वरच्या ढग संशोधन केंद्रात नोंदलेले ५१३ मिलिमीटर पर्जन्यमान हे त्या निकषाच्या दुप्पटीहून अधिक असल्याने पश्चिम घाटातील अतिवृष्टीचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी ही नोंद विशेष महत्त्वाची ठरणार आहे.

महाबळेश्वरमधील हे संशोधन केंद्र भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था (आयआयटीएम), पुणे आणि पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत आहे. येथे ढगांची सूक्ष्म रचना, वातावरणातील सूक्ष्म कण, पर्जन्य निर्मितीची प्रक्रिया, आर्द्रतेतील बदल आणि मान्सूनच्या वर्तनाचा अत्याधुनिक उपकरणांच्या साहाय्याने सातत्याने अभ्यास केला जातो. येथे संकलित होणारी माहिती हवामानाचा अधिक अचूक अंदाज, अतिवृष्टीचे विश्लेषण, पूरस्थितीचा अंदाज आणि भूस्खलनाच्या पूर्वसूचना प्रणाली विकसित करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते.

महाबळेश्वर पश्चिम घाटाच्या समुद्राकडील उतारावर वसलेले असल्यामुळे अरबी समुद्रातून येणारे ओलसर मान्सून वारे डोंगररांगांवर आदळून वरच्या दिशेने उंचावतात. या नैसर्गिक प्रक्रियेमुळे दाट ढगांची निर्मिती होऊन सलग मुसळधार पाऊस पडतो. सध्या मान्सून सक्रिय असल्याने वातावरणात आर्द्रतेचे प्रमाणही मोठ्या प्रमाणात वाढले असून त्यामुळे अतिवृष्टीची तीव्रता अधिक वाढल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.

संशोधकांच्या मते, महाबळेश्वर परिसरात तयार होणारे मध्यम आकाराचे पावसाळी ढग सातत्याने मुसळधार पाऊस पाडण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या ढगांच्या निर्मितीपासून ते पावसाच्या प्रत्येक टप्प्याचा अभ्यास महाबळेश्वरच्या ढग संशोधन केंद्रात केला जात असल्याने येथील प्रत्येक पर्जन्यमानाची नोंद वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून अत्यंत मौल्यवान मानली जाते.

दरम्यान, १ जूनपासून महाबळेश्वरमध्ये एकूण १७१७.४० मिलिमीटर पावसाची नोंद झाली आहे. या मुसळधार पावसामुळे सातारा जिल्ह्यातील अनेक भागांत भूस्खलन, रस्त्यांचे नुकसान आणि नदी-नाल्यांच्या पाणीपातळीत वाढ झाली आहे. अशा परिस्थितीत ढग संशोधन केंद्रातील माहितीचा वापर करून स्थानिक पातळीवर अधिक सक्षम पूर्वसूचना प्रणाली विकसित करण्याची गरज पुन्हा अधोरेखित झाली आहे.

पावसाच्या प्रत्येक थेंबामागील विज्ञान समजून घेणारे केंद्र

महाबळेश्वरचे ढग संशोधन केंद्र हे केवळ पावसाची आकडेवारी नोंदवणारे केंद्र नाही, तर बदलत्या हवामानाचा वेध घेणारी देशातील एक महत्त्वाची वैज्ञानिक प्रयोगशाळा आहे. वाढत्या हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर येथे संकलित होणारा डेटा भविष्यातील अतिवृष्टी, भूस्खलन आणि पूरस्थितीचा अधिक अचूक अंदाज वर्तविण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. त्यामुळे महाबळेश्वरमध्ये झालेली २४ तासांतील ५१३ मिलिमीटर पावसाची विक्रमी नोंद ही केवळ एक हवामान घटना नसून भविष्यातील संशोधनासाठी एक महत्त्वाचा वैज्ञानिक दस्तऐवज ठरणार आहे.